Timthriall an Uisce - The Water Cycle, Irish

Science Center Objects

Timthriall an Uisce,  The Natural Water Cycle, Gaeilge (Irish)

Bíonn uisce an Domhain de shíor ag gluaiseacht. Is é timthriall an uisce (nó an timthriall hidreolaíoch mar a thugtar air uaireanta) a chuireann síos ar shíorghluaiseacht an uisce ar dhromchla an Domhain, os cionn an dromchla, agus thíos faoi. Bíonn staid an uisce á hathrú de shíor idir leacht, gal, agus leac oighir. Tarlaíonn na próisis sin i bhfaiteadh na súl agus thar na milliúin bliain.

 

Drippy - Water Science School

Cad é an timthriall uisce? Is féidir liom sin a fhreagairt go héasca — is é “mise” ar fad! Déanann an timthriall uisce cur síos ar a bheith ann agus ar ghluaiseacht uisce ar an Domhan, inti agus os a chionn. Tá gluaiseacht an domhain i gcónaí ag gluaiseacht agus tá sí ag athrú i gcónaí, ó leacht go gal go dtí oighear agus ar ais arís. Tá an timthriall uisce ann do na billiúin bliain agus braitheann an saol ar fad ar an Domhan go leanfaidh sé ar aghaidh ag obair; bheadh ​​an Domhan ina áit tirim agus gan bheatha gan é.

Cá as a dtagann uisce uile an Domhain? Ba chruinne de mhama leáite é an tSean-Domhan, ach tá uisce i ngach maignéis. Socraíodh uisce saor san atmaisféar nuair a thosaigh an magma ag fuarú. Le himeacht ama, bhí an timpeallacht fuar go leor ionas go bhféadfadh uisce fanacht ar an dromchla mar leacht

 

Timthriall an Uisce - The Natural Water Cycle, Irish

Timthriall an Uisce,  The Natural Water Cycle, Gaeilge (Irish)

Bíonn uisce an Domhain de shíor ag gluaiseacht. Is é timthriall an uisce (nó an timthriall hidreolaíoch mar a thugtar air uaireanta) a chuireann síos ar shíorghluaiseacht an uisce ar dhromchla an Domhain, os cionn an dromchla, agus thíos faoi. Bíonn staid an uisce á hathrú de shíor idir leacht, gal, agus leac oighir. Tarlaíonn na próisis sin i bhfaiteadh na súl agus thar na milliúin bliain.

Taispeánann an léaráid seo an timthriall uisce nádúrtha, ag déanamh neamhaird ar thionchair an duine.

Credit: USGS, Public domain

 

Dáileadh domhanda an uisce

Féach an chairt thíos chun míniú garbh a fháil ar na háiteanna ina bhfuil uisce an Domhain. Faoin am seo, tuigeann tú go gcuireann timthriall an uisce síos ar ghluaiseacht uisce an Domhain. Mar sin, tuigfidh tú go léirítear uisce an Domhain ar phointe ar leith sa chairt agus sa tábla thíos.Má sheiceálann tú arís i gceann míle nó milliún bliain, is dócha go mbeidh athrú tagtha ar na huimhreacha seo!

Tá thart ar 1385.9 milliún ciliméadar ciúbach uisce ar domhan ar an iomlán, ach tabhair faoi deara gur sáile é breis is 96 faoin gcéad den uisce sin. Anuas air sin, tá breis is 68 faoin gcéad den fhionnuisce gafa i leac oighir agus in oighearshruthanna. Tá 30 faoin gcéad eile den fhionnuisce sa talamh. Níl ach thart ar 93,100 ciliméadar ciúbach uisce (22,300 míle ciúbach) le fáil i bhfoinsí fionnuisce dromchla amhail aibhneacha agus lochanna. Níl ansin ach thart ar an 1/150ú cuid d'aon faoin gcéad den uisce iomlán. Ach is ó aibhneacha agus ó lochanna a fhaightear mórchuid an uisce a úsáideann daoine gach aon lá.

 

Cá bhfuil uisce an Domhain?

Féach an tábla sonraí thíos chun míniú mionsonraithe a fháil ar na háiteanna ina bhfuil uisce an Domhain. Tá thart ar 1386 milliún ciliméadar ciúbach uisce (333 milliún míle ciúbach) ar domhan ar an iomlán, ach tabhair faoi deara gur sáile é breis is 96 faoin gcéad den uisce sin. Anuas air sin, tá breis is 68 faoin gcéad den fhionnuisce gafa i leac oighir agus in oighearshruthanna. Tá 30 faoin gcéad eile den fhionnuisce sa talamh. Dá bhrí sin, níl ach thart ar 93,100 ciliméadar ciúbach uisce dromchla (22,300 míle ciúbach) le fáil in aibhneacha agus lochanna do dhaoine. Níl ansin ach tuairim is 0.007 faoin gcéad den uisce iomlán, ach tá aibhneacha agus lochanna ar na foinsí is mó den uisce a bhíonn in úsáid againn.

Cá bhfuil uisce an Domhain?

Credit: USGS, Public domain

 

Meastachán amháin ar Dháileadh Domhanda an Uisce
(Tá na huimhreacha slánaithe)

Foinse an uisce Méid uisce (míle ciúbach) Méid uisce (ciliméadar ciúbach) Céatadán
d'fhionnuisce
Céatadán
den uisce iomlán
Aigéin, Farraigí agus Cuanta 321,000,000 1,338,000,000 -- 96.5
Oighearchaidhpeanna, Oighearshruthanna agus Sneachta Buan 5,773,000 24,064,000 68.7 1.74
Screamhuisce 5,614,000 23,400,000 -- 1.69
    Fionnuisce 2,526,000 10,530,000 30.1   0.76
    Sáile 3,088,000 12,870,000 --   0.93
Taise ithreach 3,959 16,500 0.05 0.001
Oighear grinnill agus talamh síorshioctha 71,970 300,000 0.86 0.022
Lochanna 42,320 176,400 -- 0.013
    Fionnuisce 21,830 91,000 0.26 0.007
    Sáile 20,490 85,400 -- 0.006
Atmaisféar 3,095 12,900 0.04 0.001
Uisce Seascainn 2,752 11,470 0.03 0.0008
Aibhneacha 509 2,120 0.006 0.0002
Uisce Bitheolaíoch 269 1,120 0.003 0.0001

Foinse: Caibidil le Igor Shiklomanov "World fresh water resources" in Peter H. Gleick (eagarthóir), 1993, Water in Crisis: A Guide to the World's Fresh Water Resources (Oxford University Press, Nua-Eabhrac).